آشنایی با دستگاه سنجش تراکم استخوان

دستگاه سنجش تراکم استخوان چیست؟

 

سنجش تراکم استخوان یا دانسیتومتری استخوان Bone Densitometry روشی است که توسط آن درجه محکم بودن استخوان ها و تراکم مواد معدنی در آن ها تعیین می شود. برای سنجش تراکم استخوان از دستگاه سنجش تراکم استخوان یا Bone Densitometer استفاده می شود که مدل های مختلفی دارد و از روش های مختلفی برای این نوع سنجش استفاده می شود که در این مقاله به آن ها می پردازیم. در این روش از اشعه ایکس استفاده می شود که میزان پوکی استخوان را اندازه گرفته و در صورتی که در نتایج این روش با مقایسه بیمار با مقیاس یک فرد جوان و بالغ از نظر جنسیت، مقیاس به صورت معناداری از حد نرمال پایین تر باشد پوکی استخوان برای فرد تشخیص داده می شود. در این حالت احتمال شکستن استخوان ها برای بیمار بالا می رود.

 

در این روش از دوز پایینی از اشعه یونیزه به همراه اشعه ایکس استفاده می شود اما به هر حال به دلیل وجود اشعه ایکس، معمولا سالی یک بار از این روش برای تشخیص پوکی استخوان و بررسی روند Osteoporosis استفاده می شود. با استفاده از دنسیتومتری، تصاویری از استخوان های مختلف بدن مانند لگن، بازو، ستون فقرات و زانو به دست می آید که میزان تراکم مواد معدنی در آن ها را نشان می دهد. به منظور انجام این تست می توان به مراکز تصویربرداری یا بیمارستان ها مراجعه نمود. دستگاه های مرکزی یا جانبی میزان پوکی استخوان بدن را تشخیص می دهند. دستگاه های مرکزی بخش هایی مانند لگن و ستون فقرات را مورد مشاهده قرار داده و دستگاه های جانبی در کنار دستگاه های مرکزی، تراکم استخوان ها در مچ پا، مچ دست، پاشنه و انگشتان دست و پا را نشان می دهند.

 

 

 

سنجش تراکم استخوان چه کاربردی دارد؟

 

استخوان های بدن بافت زنده هستند که در آن ها ساخت توده استخوانی جدید و تحلیل رفتن توده استخوان به طور هم زمان اتفاق می افتد. سرعت از بین رفتن بافت استخوان و سرعت تولید توده استخوانی جدید می تواند نشان دهنده تراکم استخوان و میزان پوکی استخوان باشد. در صورتی که بافت استخوانی با سرعت بیشتری نسبت به تولید توده استخوان تحلیل برود پوکی استخوان یا استئوپروز رخ می دهد که به مرور با توجه به پیش رونده بودن این حالت، باعث شکننده شدن استخوان ها می شود و حتی در اثر ضربات خیلی ضعیف نیز ممکن است استخوان فرد دچار شکستگی شود. این حالت بیشتر در خانم های یائسه رخ می دهد و در آقایان کمتر است. البته در سنین پایین و در کودکان نیز ممکن است به دلیل ژنتیک، پوکی استخوان ایجاد شود.

 

پوکی استخوان معمولا در ابتدا علائمی ندارد و تنها با انجام تست تراکم استخوان قابل تشخیص است. اما با پیشرفته شدن آن، شکستگی های ضعیف یا شدید در اثر ضربات مختلف در بدن فرد ایجاد می شوند که می تواند نشان دهنده پوکی استخوان پیشرونده باشد. عوامل مختلفی در ایجاد پوکی استخوان تاثیر می گذارند. از ابتدای زمانی که جنین تشکیل می شود، کلسیم در استخوان های بدن وی رسوب می کند و با رشد و رسیدن به سن بلوغ و جوانی در نهایت در ۲۰ سالگی، استخوان ها کاملا متراکم شده اند. اما عوامل مختلفی مانند ژنتیک، تغذیه و میزان فعالیت بدنی به مرور بر روی تراکم استخوان ها به خصوص در سنین بالاتر تاثیر می گذارند. مصرف کلسیم و ویتامین D هم موجب متراکم تر شدن استخوان ها می شوند. علاوه بر این در افرادی که از زمان کودکی، فعالیت بدنی و ورزش را به صورت روتین انجام می دهند و هم چنین در رژیم غذایی خود از کلسیم کافی و ویتامین دی به اندازه مناسب استفاده می کنند تراکم استخوان ها در سنین بالاتر نیز افزایش پیدا می کند.

 

در گذشته برای تشخیص پوکی استخوان از عکس های رادیولوژی استفاده می شد که تا حدی تراکم استخوان ها را نشان می دادند و در واقع توسط آن ها می توان تشخیص داد که حداقل ۳۰ درصد یا بیشتر از حجم استخوان فرد کاهش پیدا کرده است. اما در ۲۰ تا ۲۵ سال اخیر، دستگاه های سنجش تراکم استخوان در مدل های متنوع و پیشرفته وارد بازار تجهیزات پزشکی شدند که به صورت تخصصی، تراکم استخوان فرد را نشان می دهند و تنها روش بسیار دقیق برای تشخیص پوکی استخوان هستند.

 

 

به منظور اطلاعات بیشتر، مقاله ” کمبود ویتامین دی و تاثیر آن بر بدن ” را مطالعه فرمایید.

 

 

در چه شرایطی از دستگاه سنجش تراکم استخوان استفاده می شود؟

 

معمولا در خانم ها در زمان یائسگی زیر ۶۵ سال و هم چنین در سنین بالای ۶۵ سال توصیه می شود سنجش تراکم استخوان انجام شود. در آقایان معمولا در سنین بالای ۷۰ سال انجام این تست توصیه می گردد. اما به طور کل فاکتورهای دیگری وجود دارند که نیاز به انجام تست دنسیتومتری را ایجاد می کنند که این فاکتورها به شرح زیر است. لازم به ذکر است که با داشتن فاکتورهای زیر، حتی در افراد زیر ۵۰ سال نیز توصیه می شود تست تراکم استخوان انجام شود تا در صورتی که پوکی استخوان شروع شده باشد برای کند شدن روند آن از روش های درمانی مختلف استفاده شود:

• یائسگی زودرس
• اختلالات خوردن که موجب کاهش وزن و لاغری بیش از حد شود، به این دلیل که در این حالت معمولا بیمار کلسیم یا ویتامین D و مواد معدنی لازم را از طریق مواد غذایی به اندازه کافی دریافت نکرده است.
• سابقه ژنتیکی پوکی استخوان
• کوتاهی قد که می تواند نشان دهنده شکستن ستون فقرات باشد
• نداشتن فعالیت بدنی به اندازه کافی
• داشتن کمردردهای غیر قابل تحمل
• افراد دارای پرکاری تیروئید
• بیمارانی که دچار تروما یا تصادف در گذشته شده اند
• افرادی که سابقه شکستگی دست و پا بیش از یک بار دارند
• آرتریت روماتوئید
• بیماری های حاد کلیوی
• مصرف الکل و سیگار زیاد به خصوص در خانم ها
• بیماری های غدد درون ریز
• انواع سرطان
• بیماری های گوارشی
• اختلالات خود ایمنی
• ایجاد شکستگی بعد از یک ضربه خفیف
• ایجاد قوز در کمر که به دلیل شکستن مکرر مهره های ستون فقرات ایجاد شده است
• مصرف کورتون به مدت طولانی
• قطع شدن پریود قبل از یائسگی به مدت بیشتر از یک سال
• روماتیسم مفصلی یا بیماری سلیاک
• کم بودن وزن به صورت شدید به طوری که BMI فرد کمتر از ۱۹ باشد
• افرادی که سابقه پرتونگاری دارند و شروع پوکی استخوان در آن ها تشخیص داده شده است
• افرادی که استخوان بندی بسیار ظریف یا ضعیفی دارند
• مصرف کورتیکو استروئیدها
• شکستگی های متعدد در بدن به خصوص در سنین بالا
• افرادی که داروهای تیروئید با دوز بالا، داروهای ضد تشنج و مسکن های قوی مصرف می کنند.

 

 

 

 

انواع دستگاه سنجش تراکم استخوان:

 

به طور کل برای سنجش تراکم استخوان از دو مدل دستگاه محیطی و مرکزی استفاده می شود:

• اسکنرهای محیطی استفاده راحت تری دارند، ابعاد آن ها کوچک تر است و تراکم استخوان ها را در نواحی محیطی مانند مچ دست و پا و انگشتان نشان می دهند. به طور مثال در حالتی که بیمار از درد مزمن در این نواحی شکایت کند پوکی استخوان را می توان به کمک اسکنرهای محیطی در حدود چند دقیقه و به آسانی تشخیص داد.
• در اسکنر های مرکزی که دستگاه پیشرفته تری هستند تراکم استخوان در بخش های مرکزی بدن مانند لگن و ستون فقرات تشخیص داده می شود و لازم است بیمار بر روی تخت مخصوص دراز کشیده و دستگاه در اطراف بدن وی حرکت کند و میزان تراکم استخوان را تشخیص دهد. استفاده از این اسکنرها معمولا مدت زمان بیشتری نیاز دارد و لازم است بیمار به صورت طولانی مدت بدون حرکت باقی بماند.

 

 

به منظور اطلاعات بیشتر، مقاله ” همه چیز درباره پوکی استخوان ” را مطالعه فرمایید.

 

 

 

چگونه برای انجام تست تراکم استخوان آماده شویم؟

 

برای انجام این تست نیازی به ناشتا بودن وجود ندارد، نیازی به در آوردن لباس نیست اما در لباس نباید مواد فلزی وجود داشته باشد، زیرا تصاویری که از طریق دستگاه سنجش تراکم استخوان ایجاد می شوند با استفاده از اشعه ایکس به دست می آیند و مواد فلزی ممکن است بر روی عکس ها تاثیر بگذارند. هم چنین در صورتی که بیمار تحت عمل های جراحی قرار گرفته است که مواد فلزی در استخوان های وی قرار داده شده اند لازم است حتما به رادیولوژیست اطلاع داده شود. پیش از انجام دنسیتومتری لازم است نکات زیر رعایت شود:

• در صورت باردار بودن باید پزشک مطلع شود
• ۲۴ ساعت قبل از انجام تست نباید کلسیم و مکمل های مختلف که حاوی کلسیم هستند مصرف شود
• در صورتی که بیمار تا یک هفته پیش از دنسیتومتری CT scan تزریقی انجام داده است که ماده کنتراست به وی تزریق شده است نباید تست تراکم استخوان انجام شود. زیرا رنگ کنتراست موجب مختل شدن نتیجه تست تراکم استخوان می شود. این مورد در رابطه با MRI با تزریق و عکس های فلوروسکوپی نیز صدق می کند.
• بیمار نباید لباس هایی بپوشد که دارای بند فلزی، زیپ یا کمربند هستند.

 

 

آیا دستگاه سنجش تراکم استخوان ضرر دارد؟

 

با توجه به این که از اشعه ایکس در دستگاه سنجش تراکم استخوان استفاده شده است با وجود کم بودن دوز اشعه ایکس، خطرات ناشی از پرتو به هر حال وجود دارد و لازم است به آن ها توجه شود و مگر در مواردی که لازم است، بیشتر از سالی یک بار از این روش استفاده نشود. در خانم هایی که باردار هستند یا احتمال بارداری دارند نباید این تست انجام شود، زیرا خطراتی را برای جنین به همراه خواهد داشت. با توجه به این که این تست بدون مصرف دارو یا تزریق داروی بی حسی انجام می شود عوارض بی حسی و بیهوشی ندارد و درد نیز برای بیمار ایجاد نمی کند. اما به طور کل می توان گفت در صورتی که فرد فاکتورهای لازم را نداشته باشد و پزشک متخصص تشخیص نداده باشد بهتر است در سنین کمتر از ۵۰ سال، این تست انجام نشود.

 

 

 

دستگاه سنجش تراکم استخوان DEXA:

 

در روش DEXA یا Dual Energy X-ray Absorptiometry تابش اشعه ایکس از دو جهت به سمت استخوان انجام می شود که باعث می شود تراکم استخوان دقیق تر تخمین زده شود. در واقع اشعه به بدن تابیده می شود و میزان اشعه ای که در بدن توسط استخوان جذب نشده و خارج شده است اندازه گیری می شود تا پوکی استخوان را نشان دهد. به دلیل این که دو منبع تابش اشعه وجود دارد، دستگاه دگزا عملکرد دقیق تری دارد. این دستگاه نیز مانند سایر دستگاه های سنجش تراکم استخوان، بدون درد، سریع و غیر تهاجمی عمل می کند. نتایج به دست آمده از آن بسیار دقیق هستند و پزشک به راحتی می تواند میزان پوکی استخوان فرد را تشخیص دهد.

 

در این روش همان طور که قبل تر هم اشاره شد بیمار بر روی تخت مخصوص دراز می کشد و ژنراتور مخصوص دستگاه دگزا که زیر بدن بیمار قرار دارد بدن را به طور کامل اسکن می کند و تصاویری ارائه می دهد که با بررسی آن ها تراکم استخوان فرد مشخص می شود. عددی که در نهایت دستگاه سنجش تراکم استخوان نشان می دهد به معنی تراکم مواد معدنی یا کلسیم در استخوان ها است. هر چه تراکم استخوان ها بیشتر باشد مقدار اشعه بیشتری توسط بدن جذب شده است که نشان می دهد خلل و فضای خالی ریز در استخوان ها کمتر است. بنابراین مقدار اشعه کمتری به گیرنده دستگاه می رسد. بنابراین عدد کمتر، نشان دهنده تراکم استخوان بیشتر است. با استفاده از این روش میزان اشعه ایکس نسبت به روش ها و دستگاه های دیگر کمتر می شود. در واقع مقدار اشعه ای که در دستگاه DEXA استفاده می شود کمتر از ۰٫۱ دوز اشعه استفاده شده در تصویربرداری از قفسه سینه است. هم چنین پس از انجام تست، اشعه در بدن فرد باقی نمی ماند و عوارض جانبی به همراه ندارد.

 

 

جمع بندی:

 

پوکی استخوان یکی از مشکلات رایج و خطرناک در سنین بالا به خصوص در خانم ها است. بنابراین بررسی تراکم استخوان در این سنین و هم چنین در آقایان بالای ۷۰ سال توصیه می شود. در صورتی که پوکی استخوان به موقع تشخیص داده نشود، شکستگی های متعدد حتی با ضربات ضعیف در استخوان های بیمار ایجاد می شوند و به مرور مشکلات مختلف مانند کوتاهی قد، خمیدگی کمر و پشت و هم چنین شکستگی های شدید را به همراه خواهند داشت. برای سنجش پوکی استخوان از دستگاه سنجش تراکم استخوان استفاده می شود. کارشناسان شرکت تجهیز سلامت نیکان، شما را با انواع مختلف این دستگاه آشنا کرده و راهنمایی های لازم را برای خرید این دستگاه ارائه می دهند.