اکسیژن درمانی چیست و چه انواعی دارد؟
دراین مقاله می خوانید
اکسیژن درمانی چیست؟
بیماری های ریوی مختلف بر روی میزان اکسیژن موجود در خون تاثیر می گذارند و آن را از حد طبیعی یعنی حدود ۹۵ درصد کاهش می دهند. در چنین شرایطی با اندازه گیری اکسیژن خون به کمک پالس اکسیمتر، بیمار نیاز به اکسیژن درمانی پیدا می کند. با کاهش سطح اکسیژن خون که هیپوسکمی نامیده می شود، اندام های مختلف بدن نمی توانند عملکرد طبیعی خود را داشته باشند و به مرور دچار آسیب و حتی نارسایی می شوند. معمولا اکسیژن درمانی در کنار درمان های دارویی مورد استفاده قرار می گیرد که هم زمان که عملکرد ریه بهبود پیدا می کند، اکسیژن کافی نیز به آن برسد. در انواع روش های آن از طریق دستگاه های مختلف، فشار اکسیژن هوا افزایش پیدا کرده و مستقیما وارد ریه می شود تا به سرعت، سطح اکسیژن خون افزایش پیدا کند. اکسیژن تراپی علاوه بر درمان بیماری های ریوی در درمان نارسایی قلبی، انواع سوختگی و حتی زخم های مزمن نیز کاربرد دارد. در ادامه این مقاله، فواید و انواع اکسیژن درمانی را مورد بررسی قرار می دهیم.
در چه شرایطی از اکسیژن تراپی استفاده می شود؟
شرایط و بیماری های زیر، نیاز به اکسیژن درمانی را ایجاد می کنند:
- بیماری انسداد مزمن ریوی یا COPD: این بیماری در اثر مواجه شدن طولانی مدت بیمار با ذرات آلاینده ای مانند دود سیگار یا آلودگی هوا ایجاد شده و موجب مسدود شدن راه هوایی بیمار می شود.
- آسم و حملات آن: این بیماری دارای علائمی مانند سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه و خلط است که هنگام بروز حملات آن، سطح اکسیژن خون به شدت کاهش پیدا می کند. هم زمان با استفاده از داروهای مناسب زمان حمله آسم، اکسیژن تراپی می تواند به برطرف شدن علائم و افزایش سطح اکسیژن خون کمک کند.
- فیبروز ریوی: در صورتی که ریه دچار آسیب جدی یا زخم شده باشد، لایه ای به نام فیبروز سطح آن را می پوشاند که موجب مختل شدن عملکرد صحیح آن می شود.
- ذات الریه: در این بیماری که علائمی مانند تنگی نفس، سرفه و سخت تنفس کردن دارد، به دلیل عفونت های باکتریایی یا قارچی، التهاب و مایع در ریه ایجاد می شود. نام دیگر این بیماری پنومونی Pneumonia است.
- آپنه خواب: در اثر آپنه، تنفس بیمار به صورت مکرر در طول خواب قطع می شود و به مرور، اکسیژن خون را کاهش می دهد. به منظور درمان این بیماری از دو دستگاه سی پپ و بای پپ استفاده می شود. علاوه بر این، اکسیژن درمانی در کنار این دستگاه ها ممکن است در مواردی لازم باشد و به داشتن خواب راحت تر کمک کند.
- فیبروز سیستیک: در این بیماری که یک بیماری ژنتیکی است، مخاط چسبناک در ریه ایجاد شده و موجب بسته شدن راه تنفسی می گردد.
- سرطان ریه و برخی سرطان های دیگر
- ویروس های تنفسی مانند آنفولانزا و کووید ۱۹
- نارسایی قلبی
- حضور در ارتفاعات خیلی بالا.
به منظور اطلاعات بیشتر، مقاله ” آپنه تنفسی چگونه درمان می شود؟ ” را مطالعه فرمایید.
اندازه گیری اکسیژن خون:
برای اندازه گیری سطح اکسیژن خون از ۳ روش زیر استفاده می شود. در صورتی که اکسیژن پایین تر از ۹۵% باشد، بیمار علائمی مانند تنگی نفس، خس خس ریه، سرفه، گیجی و خستگی شدید، ضربان قلب سریع و تغییر رنگ پوست و ناخن ها به رنگ کبودی را تجربه می کند.
دستگاه پالس اکسیمتر:
این وسیله انواع مختلفی دارد اما متداول ترین مدل آن که هم در منزل و هم در محیط درمانی استفاده می شود پالس اکسیمتر انگشتی نام دارد که دستگاهی کوچک است که روی انگشت قرار داده می شود تا درصد اکسیژن خون و ضربان قلب را انداره بگیرد. این دستگاه بسیار دقیق است و سریع ترین اندازه گیری را نسبت به سایر روش ها انجام می دهد. علاوه بر این کاملا بدون درد و غیر تهاجمی است.
آزمایش گاز خون شریانی:
در این روش، یک نمونه خون سرخرگی از بیمار گرفته می شود که در آزمایشگاه، میزان اکسیژن و دی اکسید کربن خون را نشان می دهد. این روش از پالس اکسیمتر دقیق تر است اما زمان بر است و مدتی طول می کشد تا نتیجه آزمایش اعلام شود.
تست های عملکرد ریه:
در این روش معمولا از دستگاه اسپیرومتری استفاده می شود که با اندازه گیری دم و بازدم بیمار، سطح اکسیژن خون و سایر پارامترهای ریوی مانند حجم ریه را نشان می دهد. از طریق این دستگاه، توانایی ریه در ارسال اکسیژن به سایر اندام ها بررسی می شود.
انواع اکسیژن تراپی:
روش ها و دستگاه های زیر، اکسیژن درمانی را برای بیمار انجام می دهند، اما هر کدام عملکرد و مزایا و معایب مخصوص خود را دارند. در ادامه، هر کدام را به طور کامل بررسی می کنیم:
کپسول اکسیژن:
این وسیله که سیلندر اکسیژن نیز نام دارد، مخزنی استوانه ای شکل است که از آهن یا آلومینیوم ساخته می شود. گاز اکسیژن در این مخزن ذخیره شده و از طریق ماسک اکسیژن یا نازال به سیستم تنفسی بیمار می رسد. کپسول اکسیژن حجم های مختلفی دارد. کپسول ۲٫۵ لیتری مناسب استفاده در خارج از منزل یا در حین کوهنوردی است. مدل های ۵ لیتری و ۱۰ لیتری در منزل استفاده می شود. کپسول های ۲۰ یا ۴۰ لیتری مناسب محیط های درمانی هستند که به دلیل حجیم و سنگین بودن لازم است با ترالی مخصوص جا به جا شوند. میزان جریان اکسیژن در این کپسول با استفاده از پیچ مخصوص تنظیم می شود. این وسیله به خصوص اگر در منزل استفاده شود، مناسب مواردی است که بیمار به صورت محدود یا تنها چند ساعت در روز نیاز به اکسیژن درمانی دارد. زیرا میزان اکسیژن آن محدود بوده و باید پس از اتمام، مجددا پر شود. در استفاده از کپسول اکسیژن لازم است اقدامات ایمنی زیر رعایت شود:
- نزدیک کپسول نباید از سیگار استفاده شود، هم چنین کپسول باید از شمع، شومینه و اجاق گاز دور باشد
- سیلندر اکسیژن باید صاف و عمودی باقی بماند و نباید روی زمین بیوفتد یا غلت بخورد، زیرا فشار و ضربه ای که به آن وارد می شود می تواند موجب ترک یا حتی منفجر شدن آن شود.
- این وسیله باید در محیطی قرار داشته باشد که جریان هوا و تهویه مناسب وجود دارد، زیرا مقداری از اکسیژن مخزن ممکن است حین استفاده در فضا آزاد شود و در صورت نبودن جریان هوا، این اکسیژن یک جا تجمع پیدا کرده و خطر آتش سوزی دارد.
- در کنار کپسول اکسیژن نباید از اسپری های آئروسل و مواد پاک کننده استفاده شود.
- همیشه باید در کنار کپسول اکسیژن یک کپسول آتش نشانی وجود داشته باشد و نحوه استفاده از آن به افراد آموزش داده شود.
- هنگام استفاده از این وسیله، لباس ها و ملافه های نخی مناسب تر از پارچه های نایلونی و پشمی هستند زیرا این مواد خطر جرقه الکتریسیته ساکن دارند.
دستگاه اکسیژن ساز:
متداول ترین روش در اکسیژن تراپی بیماران به خصوص در منزل، استفاده از دستگاه اکسیژن ساز است. این وسیله از لحاظ مدل و حجم بسیار متنوع است. مدل های ثابت آن در منزل و بیمارستان استفاده می شوند و دستگاهی بزرگ و سنگین به حساب می آیند. مدل های پرتابل مناسب استفاده خارج از منزل، به خصوص در سفر و محیط کار هستند و با باتری کار می کنند و بسیار سبک هستند. اکسیژن سازها در حجم های ۳، ۵ ، ۸، ۱۰ لیتری تولید می شوند. این اعداد نشان می دهند که دستگاه ماکزیمم چند لیتر اکسیژن در دقیقه به ریه بیمار می رساند. بنابراین بسته به شدت بیماری، می توان از مدل های مختلف آن با تجویز پزشک استفاده کرد.
دستگاه اکسیژن ساز در واقع غلیظ کننده اکسیژن است، به این صورت که هوای محیط را به داخل خود کشیده و اکسیژن را از هوا جدا می کند و با فشرده و غلیظ کردن آن، اکسیژن با خلوص بسیار بالا را به ریه بیمار می رساند. همانند کپسول اکسیژن، برای اکسیژن رسانی از این دستگاه از ماسک یا نازال اکسیژن استفاده می شود. اکسیژن سازها می توانند اکسیژن درمانی را به صورت ۲۴ ساعته انجام دهند اما معمولا توصیه می شود برای افزایش طول عمر دستگاه، پس از چندین ساعت استفاده، دستگاه به مدت ۱ ساعت خاموش شود. در بیمارانی که اکسیژن درمانی دائمی نیاز دارند، در زمان استراحت دستگاه می توان از کپسول اکسیژن استفاده نمود. علاوه بر این، در کنار این دستگاه می توان از دستگاه نبولایزر استفاده کرد که داروهای قابل استنشاق را به ریه بیمار می رساند.
به منظور اطلاعات بیشتر، مقاله ” نکاتی که هنگام خرید اکسیژن ساز باید بدانید ” را مطالعه فرمایید.
دستگاه های فلو (High Flow):
دستگاه های فلو یکی از جدیدترین تجهیزات تنفسی پزشکی است که کاربرد بیمارستانی و خانگی دارد و در مواردی استفاده می شود که سطح اکسیژن خون بیمار با استفاده از کپسول اکسیژن و اکسیژن ساز افزایش پیدا نکند. به عبارتی، دستگاه های اکسیژن ساز می توانند ماکزیمم ۱۰ لیتر در دقیقه اکسیژن به ریه بیمار برسانند. اما دستگاه های فلو، اکسیژن را با جریان یا Flow دارای شدت بالا به ریه بیمار منتقل می کند. این دستگاه به یک منبع اکسیژن مانند کپسول اکسیژن، اکسیژن سانترال بیمارستان یا دستگاه اکسیژن ساز متصل می شود، سپس با استفاده از یک Blender و توربین بسیار قوی، اکسیژن مورد نیاز بیمار را تامین می کند. جریان اکسیژن این دستگاه می تواند برای بزرگسالان بین ۱۰ تا ۸۰ لیتر بر دقیقه و برای کودکان ۲ تا ۳۰ لیتر بر دقیقه باشد. میزان آن بسته به برند و مدل دستگاه متفاوت است و بسته به نظر پزشک متخصص تعیین می شود.
درصد خلوص اکسیژن نیز در دستگاه High Flow نسبت به اکسیژن ساز بسیار بالاتر و حدود ۱۰۰ درصد است. در حالی که در دستگاه اکسیژن ساز این عدد در بهترین حالت ۹۳ تا ۹۵ درصد است. این دستگاه با برق شهری عمل می کند اما لازم است عملکرد با باتری نیز داشته باشد تا در مواردی مانند قطع برق یا در جا به جا کردن بیار استفاده شود.
انواع ماسک اکسیژن تراپی:
در اکسیژن درمانی بیماران به منظور انتقال اکسیژن از دستگاه به ریه بیمار از روش های مختلفی استفاده می شود که عبارتند از:
- کانولا یا نازال که لوله ای باریک است که شاخک هایی در انتهای آن وجود دارد که در سوراخ های بینی قرار می گیرند. در صورتی که بیمار از بینی تنفس می کند و به خصوص در خواب، از دهان تنفس نمی کند، نازال می تواند مناسب ترین گزینه باشد زیرا محدودیت کمتری برای بیمار ایجاد می کند و امکان راحت تر صحبت کردن و خوردن و آشامیدن را نیز فراهم می کند.
- ماسک اکسیژن: این ماسک بر روی دهان و بینی بیمار قرار می گیرد و لازم است حتما سایز مناسب صورت باشد. در صورتی که سایز آن کوچک تر از صورت باشد به بیمار فشار وارد می کند و در صورت بزرگ بودن، اکسیژن از آن خارج می شود و اکسیژن درمانی کافی انجام نمی شود.
- در مواردی که بیمار از طریق ماسک اکسیژن و کانولا نتواند اکسیژن کافی را دریافت کند و انسدادی در مسیر هوایی وی وجود داشته باشد لازم است لوله تراکئوستومی با کمک جراحی در نای وی قرار داده شود که اکسیژن را مستقیما به ریه می رساند.
فواید اکسیژن درمانی:
اکسیژن درمانی می تواند مزایای زیر را ایجاد کند:
- بهبود عفونت های ریوی
- تسکین درد
- تسکین روند ترمیم زخم ها
- کاهش نیاز به داروهای مسکن
- بهبود عملکرد ریوی
- افزایش سطح انرژی
- درمان بیماری های ریوی مانند COPD
- بهبود عملکرد قلب
- کاهش خطر عوارض جانبی کمبود اکسیژن خون مانند انواع سکته
- بهبود عملکرد مغزی
- بهبود کیفیت زندگی.
عوارض اکسیژن تراپی:
در کنار فوایدی که اکسیژن درمانی دارد، ممکن است عوارض زیر را نیز به خصوص در صورت اکسیژن تراپی بیش از حد، برای برخی افراد ایجاد کند:
- سردرد به خصوص هنگام صبح
- خونریزی از بینی یا اپیستاکسی
- خستگی
- خطر عفونت در اث استفاده از ماسک و نازال بدون رعایت بهداشت
- خشکی بینی و حلق
- افزایش راندمان قلبی در اثر دریافت اکسیژن بیش از حد به خصوص در افرادی که بیماری قلبی دارند
- هزینه های مالی
- مسمومیت با اکسیژن.
علائم مسمومیت با اکسیژن:
هنگامی که بیمار بیش از میزان تجویز شده توسط پزشک، اکسیژن دریافت کند ممکن است تنفس و ضربان قلب به صورت خطرناکی افت پیدا کند و علائمی که نشان دهنده مسمومیت با اکسیژن هستند آشکار شوند. این علائم عبارتند از:
- سرگیجه
- درد قفسه سینه
- سخت شدن تنفس
- حالت تهوع
- مشکل بینایی
- اسپاسم عضلانی.
جمع بندی:
اکسیژن درمانی به منظور افزایش سطح اکسیژن خون در افرادی که در اثر انواع بیماری ها دچار افت اکسیژن شده اند به کار می رود. همان طور که در این مقاله ذکر گردید، بسته به شرایط بیمار و تشخیص پزشک می تواند از دستگاه های مختلفی مانند کپسول اکسیژن، اکسیژن ساز و دستگاه های فلو برای اکسیژن رسانی به بیمار استفاده کرد. در انجام این روش ها لازم است سطح اکسیژن خون با استفاده از دستگاه پالس اکسیمتر مرتبا اندازه گیری شود تا تاثیر دستگاه بررسی شده و از مسمومیت با اکسیژن نیز جلوگیری شود. تمامی دستگاه های نام برده در این مقاله توسط شرکت تجهیز سلامت نیکان در اختیار خریداران قرار می گیرند و کارشناسان سایت آماده هستند تا شما را در انتخاب و خرید مناسب ترین دستگاه راهنمایی کنند.
